| Home Info Now Then Portrait Visite Mex.ref.Project Anatopismen Oublie tout... Photo |
Het
Ghana-Nederland Project “ Anatopismen” In 2009 sprak Paul koenen met theaterregisseur Lotte van den Berg (OMSK-Dordrecht) over Congo en tijdens dat gesprek onstond een project waarin het thema verdwalen centraal kwam te staan. Koenen tikt – geniaal in zijn eenvoud – de woorden Holland, Afrika en Verdwalen in op een internetzoekmachine. Hij gaat op een eerst imaginaire en dan fysieke reis met een doel dat en route vorm krijgt: het onderzoeken van de – voor hem onbekende - eeuwenoude relatie tussen Nederland en Ghana.De Ghanese gemeenschap in Nederland en de herinnering aan de Nederlandse aanwezigheid in Ghana. Een diepere zoektocht volgt: naar de sporen die culturen bij elkaar achterlaten na een kortstondig of langdurig en intensief contact. Het dna dat de ene mens bij aanraking afveegt aan de andere en dat daarna een heel eigen, totaal ander leven gaat leiden. Cultuurdeeltjes die een andere functie, een andere betekenis krijgen, eenmaal los van de oorsprong. Zo bezoekt Paul Koenen de Ghanese gemeenschap in Nederland (20.000!) en fotografeert hun religieuze cultuur in Dordrecht. Ghana in Nederland
Click
to enlarge
Hij combineert traditionele Ghanese voornamen met oude Nederlandse achternamen en zoekt ze op Ghanese begraafplaatslijsten, maar ook gewoon op Facebook. ‘Zo ontdekte ik Marianne Vanderpuye en mailde haar. “Ik wil een stukje Nederland naar jou brengen, omdat jij een Nederlandse naam hebt.” Zij wist niet dat haar naam Nederlands van oorsprong was.’ Hij raakt geïntrigeerd door Vlisco, een Brabants stoffenmerk dat tot een statussymbool in Afrika is uitgegroeid en waarvoor in ….. mensen dessins en symboliek ontwerpen voor de Afrikaanse markt – niet andersom. Daar ontkiemt binnen het Ghana-project een tweede route: ‘Ik dacht: stel ik bedenk iets dat ik daar achterlaat, en dat gaat een heel ander leven leiden. Wat is dat dan? Wat betekent dat? En dat past toch heel goed in het concept van verdwalen.’ Verdwalen werd in zijn praktijk: dat je ergens naartoe gaat en je laat je alles overkomen. Maar ook dat je verdwaalt van onderwerp naar onderwerp. Elk onderwerp voert je naar een ander onderwerp. En zelfs dat de sporen die je achterlaat, verdwalen doordat ze hun oude betekenis verliezen. Tegelijk met de Ghanese ontmoetingen in Nederland ontwierp hij drie stofdessins met de hedendaagse Nederlandse cultuur in beeld. Doel: de stoffen als een stukje Holland naar Ghana te brengen. Het recyclingsteken, stoffer en blik en vuilnisautootje vormen het nationale ideaal: wij zijn een schoon volk. Maar met een keerzijde: ons land veegt letterlijk ons afval weg richting Ghana. Wit- en bruingoed leveren wij als goedbedoelende burger gescheiden in, vertrekt in containers naar Ghana en worden daar op schrootplekken in de stad gewoon verbrand– waarbij de schrootwerkers doodziek worden. Afval als exportproduct. Recyclingtekens als een geruststellend én een gevaarlijk embleem. Koenen fotografeerde de wapperende stoffen met behulp van Ghanezen op plekken waar vuil gestort wordt. Een andere stof is vriendelijker en toont de minder wrange humor van de ontwerper. Twee zakjes frites met mayonaise die worden vastgehouden door een zwart en een wit handje. Tot zijn stomme verbazing stond hij in …. ineens oog-in-oog met een wandschildering welke de wederzijdse erkenning symboliseerde tussen een Nederlandse gouverneur en een hoge Ga-priester in Dutch Accra. twee handjes, één zwart, één wit. Het derde dessin bestaat uit een gestileerde luchtfoto van het Botlek-gebied die tot in het oneindige werd herhaald op het textiel. De laatste twee stoffen schonk hij aan enkele Ghanezen om er een kledingstuk van te maken naar eigen keuze en fotografeerde ze in dit ‘relatiegeschenk’. Nederland in Ghana
Click
to enlarge
Parallel aan de ‘stoffenroute’ van zijn reis legde Koenen in 2010 de wegsmeltende, historische Nederlandse sporen vast: afbrokkelende slavenforten, rondslingerende kanonnen, vergeten Nederlandse namen uitgehakt in muren. Maar ook een Ghanees in een T-shirt waarop groot te lezen staat: ‘Geschikt / Ongeschikt’, tot voor kort een onderdeel van de reclamecampagne voor de Nederlandse landmacht. En opeens komen alle delen van zijn Ghana-Nederland-project samen: de historische, de hedendaagse en de door Koenen bewust geconstrueerde sporen – de stoffen die in Ghana zijn achtergebleven. Hij duidt ze met het zelfgeschapen woord ‘anatopisme’. In de lijn van een anachronisme waarbij een beeld misplaatst is in – latere - tijd. Een anatopisme is een beeld misplaatst wat betreft locatie oftewel het terugkeren op een plek waar het van oorsprong niet thuishoort en deze herschikking veroorzaakt een andere betekenis. Zou dat van Paul Koenen een topograaf maken – als beschrijver van een plek, bezig met de nauwkeurige opsomming van de natuurlijke en de kunstmatige bijzonderheden van een plaats? Of een anatopograaf: een zoeker naar juist de afwijkende, ‘onnatuurlijke’ bijzonderheden, de dingen die er cultuurhistorisch gezien niet thuishoren? Althans bekeken vanaf zijn plaats in de tijd en zijn locatie. Ik wilde het verhaaltje een naam geven. Een term voor wanneer er dingen opduiken in een andere setting dan waarvoor ze gemaakt zijn. Voorwerpen en beelden die eenmaal uit de context gerukt een nieuw leven gaan leiden. De wereld is zo klein geworden; je komt in totaal andere culturen waar tijdens de afgelopen 1000 jaar relatief weinig veranderd is en in de laatste tien jaar golven vreemde culturen voortdurend over elkaar heen. Wat levert dat voor een betekenis op op de lange termijn? Al die culturen die zich vermengen met die snelheid? En wat gebeurt er met een anatopisme dat ik zelf veroorzaak?’ Het Geschikt/Ongeschikt T-shirt naast de Botlek-jurk? Het ging toen ik daar was al heel snel: een zak frites wordt niet herkend als een zak frites. What is it? vroegen ze. Is it ice cream? Dan ben je er al. Dat je erover fantaseert: Wat zou dat gaan betekenen? Wat zou er met die lap stof gebeurd zijn die ik aan die man op die boot heb gegeven? Wat wordt een lap die ik achterlaat op een willekeurige plek in de stad. Ik verlaat het land en iemand vindt het en gaat er iets mee doen. Het wordt een gordijn, tafelkleed of een jurk. Het idee dat je het niet weet en als je 70 bent nog erover fantaseert: Wat is er nou met die lap gebeurd?’ Koenen versnelt de tijd voor het ontstaan van een anatopisme, maar zal dus terug moeten keren om ze in levende lijve te zien.  Click
to enlarge
Wat is dat – die drang om verhalen te verzamelen en sporen achter te laten? ‘De fantasie gaat met mij op de loop. Als ik over een geschiedenis lees, wil ik daar dan deel van uit maken. Ik verzamel al heel lang fotoboeken. Zo kocht ik eens voor 5 Mark in Keulen op de rommelmarkt een fotoalbum van een Duitse familie lopend van voor tot ruim na de Tweede Wereldoorlog. Het gaf mij een kijkje in het leven van een heel gewone familie, met het flinterdunne nuanceverschil dat er in huis een portret aan de muur hing van Adolf Hitler. Er is op het eerste gezicht geen verschil tussen een Nederlands en een Duits gezin, behalve dat – achteraf gezien – de een fout is en de ander niet. Wat is dat ‘een zwart verleden’? En doordenkend dacht ik: het zou toch geweldig zijn als je contact gaat zoeken met die familie en je op die wijze deel uit gaat maken van de fotoserie die je hebt gekocht op een rommelmarkt. Je maakt een film die eindigt met dat je jouw portret in datzelfde familiealbum schuift. Dat is misschien ook wel zo met mijn Ghana-project. Er is zoveel bekend, het is zo fascinerend. Ik wil niet alleen kijken naar de historische banden tussen twee culturen; ik wil er eigenlijk ook een beetje aan meedoen. Induiken. Iets achterlaten.’ December 2010 Dorothee van Hooff |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
